Pytanie o ojcostwo może pojawić się w ciąży i trudno je odłożyć na później. Dawniej odpowiedź można było uzyskać dopiero po narodzinach dziecka albo przy okazji inwazyjnego badania prenatalnego. Dziś możliwe jest również nieinwazyjne ustalenie ojcostwa w ciąży na podstawie krwi matki i materiału genetycznego potencjalnego ojca.
Metoda wykorzystuje wolnokrążące DNA płodowe obecne w osoczu kobiety ciężarnej. Do jego analizy stosuje się między innymi polimorfizmy pojedynczego nukleotydu, czyli SNP, oraz zaawansowane metody sekwencjonowania i analizy bioinformatycznej. Takie podejście pozwala porównać materiał genetyczny płodu z DNA potencjalnego ojca bez pobierania materiału bezpośrednio z otoczenia płodu.
Ojcostwo można ustalić jeszcze przed narodzinami
Wolnokrążące DNA płodowe, określane jako cffDNA, znajduje się we krwi kobiety ciężarnej i pochodzi przede wszystkim z łożyska. Jego ilość zmienia się wraz z wiekiem ciąży, dlatego odpowiednia ilość materiału płodowego jest jednym z warunków powodzenia analizy. Badania nad nieinwazyjnym ustalaniem ojcostwa pokazują, że odpowiednio dobrane markery genetyczne mogą pozwolić na identyfikację ojcostwa już we wczesnej ciąży.
Nie jest to jednak zwykłe badanie krwi. Próbka zawiera mieszaninę DNA matki i DNA pochodzącego z ciąży, dlatego analiza wymaga odpowiednich metod laboratoryjnych oraz narzędzi bioinformatycznych. Właśnie na tym polega największa różnica między prenatalnym testem na ojcostwo a klasycznym badaniem DNA wykonywanym po narodzinach dziecka.
Jak działa nieinwazyjny test na ojcostwo?
Do badania pobiera się krew od przyszłej mamy oraz materiał genetyczny od potencjalnego ojca. Z osocza matki izoluje się wolnokrążące DNA, w którym znajduje się również materiał pochodzenia płodowego. Następnie analizowane są wybrane warianty genetyczne i porównywane z profilem potencjalnego ojca.
W niektórych metodach wykorzystuje się bardzo dużą liczbę markerów SNP. W literaturze opisano między innymi rozwiązania wykorzystujące około 317 tysięcy markerów rozmieszczonych w całym genomie. Ich analiza pozwala na statystyczną ocenę zgodności materiału genetycznego i wyliczenie prawdopodobieństwa ojcostwa.
Badania naukowe potwierdzają potencjał tej technologii. W jednym z badań genotypy płodowe uzyskane z DNA obecnego w osoczu matki były zgodne z materiałem uzyskanym z płynu owodniowego, a obliczone prawdopodobieństwa ojcostwa przekraczały 99,9999% w analizowanych przypadkach.
Nie oznacza to jednak, że każdą prenatalną analizę można określić jako „100% pewną”. Na wiarygodność wyniku wpływają między innymi ilość DNA płodowego, jakość próbki, zastosowana technologia oraz sposób interpretacji danych.
Dlaczego badanie z krwi matki nie wymaga pobierania materiału od płodu?
To właśnie obecność wolnokrążącego DNA płodowego umożliwia wykonanie badania bez nakłuwania macicy. Krew pobierana jest od ciężarnej, a materiał genetyczny potencjalnego ojca może pochodzić na przykład z wymazu z jamy ustnej.
W przeciwieństwie do amniopunkcji czy biopsji kosmówki nie pobiera się więc płynu owodniowego ani fragmentu łożyska. Nieinwazyjny charakter badania oznacza, że samo pobranie krwi od matki nie niesie ze sobą ryzyka związanego z wkłuciem do jamy macicy.
Trzeba jednak rozdzielić dwie kwestie. Badanie krwi matki jest nieinwazyjne, ale nie oznacza to, że każdy wynik badania genetycznego jest automatycznie jednoznaczny. W przypadku problemów z jakością próbki lub niewystarczającej ilości DNA płodowego laboratorium może nie uzyskać wyniku możliwego do interpretacji.
Ile tygodni musi mieć ciąża?
Nie ma jednej uniwersalnej granicy obowiązującej dla wszystkich metod. Możliwość wykonania badania zależy od technologii zastosowanej przez laboratorium oraz od ilości DNA płodowego obecnego w osoczu.
Badania wykazały możliwość wykrywania ojcowskich wariantów SNP już we wczesnej ciąży, natomiast wraz z jej rozwojem zwiększa się zazwyczaj ilość materiału płodowego dostępnego do analizy.
Dlatego przed pobraniem próbek należy sprawdzić, od którego tygodnia ciąży dana metoda jest dostępna, jakie są wymagania dotyczące próbek i co dzieje się w przypadku niewystarczającej ilości DNA płodowego.
Alternatywą są badania inwazyjne
Ojcostwo można również ustalać na podstawie materiału pobranego podczas inwazyjnego badania prenatalnego. Nie wykonuje się jednak amniopunkcji ani biopsji kosmówki wyłącznie po to, aby ustalić ojcostwo, jeśli nie ma wskazań do przeprowadzenia takiego badania.
Biopsja kosmówki (CVS) polega na pobraniu niewielkiej próbki tkanki łożyska. Według ACOG badanie wykonuje się zazwyczaj między 10. a 13. tygodniem ciąży. Amniopunkcja polega natomiast na pobraniu niewielkiej ilości płynu owodniowego i jest zazwyczaj wykonywana między 15. a 20. tygodniem ciąży. Obie procedury są inwazyjne i wiążą się z niewielkim ryzykiem utraty ciąży.
Jeżeli kobieta ma już wskazania do diagnostyki prenatalnej, pobrany materiał może być wykorzystany także do dodatkowej analizy genetycznej, w tym do ustalenia ojcostwa. Decyzja o wykonaniu procedury powinna jednak wynikać z przesłanek medycznych i być omówiona z lekarzem.
Czy nieinwazyjny test na ojcostwo jest bezpieczny?
Pod względem sposobu pobrania materiału nieinwazyjny prenatalny test na ojcostwo nie wymaga ingerencji w macicę ani pobierania próbki z otoczenia płodu. Materiał od matki uzyskuje się poprzez standardowe pobranie krwi.
To istotna różnica w porównaniu z amniopunkcją i biopsją kosmówki. Nie należy jednak używać określenia „100% bezpieczny” jako gwarancji dotyczącej całego procesu diagnostycznego. Każde badanie laboratoryjne może mieć ograniczenia techniczne, a jego wynik powinien być interpretowany w kontekście zastosowanej metody i jakości materiału.
Co może wpłynąć na wynik badania?
Najważniejszym elementem jest odpowiednia ilość i jakość DNA płodowego w próbce krwi matki. Jego udział w całkowitej puli wolnokrążącego DNA może być różny między kobietami i zmienia się w czasie ciąży. Zbyt mała ilość materiału może utrudnić analizę lub uniemożliwić uzyskanie wyniku.
Znaczenie ma również metoda analizy. Współczesne testy mogą wykorzystywać setki lub tysiące SNP, sekwencjonowanie oraz specjalistyczne algorytmy bioinformatyczne. Nie można więc oceniać jakości badania wyłącznie na podstawie jego nazwy czy liczby analizowanych markerów.
Przed wykonaniem testu warto sprawdzić, jaką metodą pracuje laboratorium, od którego tygodnia ciąży wykonuje badanie, jaki materiał jest potrzebny oraz w jaki sposób przedstawiany jest wynik.
Prenatalny test na ojcostwo a test po narodzinach dziecka
Po urodzeniu dziecka badanie jest prostsze pod względem pobrania materiału. Można wykorzystać na przykład wymaz z wewnętrznej strony policzka dziecka i potencjalnego ojca. Nie ma już wtedy potrzeby analizowania mieszaniny matczynego i płodowego DNA obecnego w osoczu.
Test prenatalny daje natomiast możliwość uzyskania informacji jeszcze w czasie ciąży, bez pobierania materiału bezpośrednio od płodu. Dla części rodziców właśnie możliwość wcześniejszego wyjaśnienia kwestii biologicznego ojcostwa jest najważniejszym powodem wykonania badania.
Test na ojcostwo w ciąży wymaga dobrej metody, nie obietnicy „100% pewności”
Technologia wykorzystująca wolnokrążące DNA płodowe stworzyła możliwość ustalenia ojcostwa bez wykonywania inwazyjnego zabiegu. Badania naukowe pokazują, że analiza SNP i odpowiednie narzędzia bioinformatyczne mogą zapewniać bardzo wysoką skuteczność w określaniu ojcostwa.
Jednocześnie wiarygodność badania nie powinna być sprowadzana do hasła „100% pewności”. Znaczenie mają metoda, jakość materiału, ilość DNA płodowego, doświadczenie laboratorium oraz sposób przedstawienia i interpretacji wyniku.
Jeżeli wynik ma mieć znaczenie nie tylko osobiste, ale również formalne lub sądowe, przed wykonaniem badania warto dodatkowo sprawdzić, czy wybrana procedura spełnia wymagania dotyczące identyfikacji osób, pobrania materiału i dokumentacji.
FAQ
Czy można zrobić test na ojcostwo w ciąży?
Tak, można wykonać nieinwazyjny test na ojcostwo w ciąży z wykorzystaniem wolnokrążącego DNA płodowego obecnego w krwi matki oraz materiału genetycznego potencjalnego ojca.
Od którego tygodnia ciąży można wykonać test na ojcostwo?
Termin wykonania prenatalnego testu na ojcostwo zależy od zastosowanej metody i laboratorium. Badania naukowe wykazały możliwość wykrywania ojcowskich wariantów genetycznych już we wczesnej ciąży, ale ilość DNA płodowego wpływa na możliwość uzyskania wiarygodnego wyniku.
Czy prenatalny test na ojcostwo jest bezpieczny?
Nieinwazyjny prenatalny test na ojcostwo nie wymaga pobierania materiału z macicy. Krew pobiera się od ciężarnej, a materiał genetyczny potencjalnego ojca pobierany jest oddzielnie.
Czy test na ojcostwo można zrobić podczas amniopunkcji?
Tak, materiał uzyskany podczas amniopunkcji może zostać wykorzystany do analizy DNA, ale amniopunkcja jest badaniem inwazyjnym i nie wykonuje się jej wyłącznie w celu ustalenia ojcostwa. ACOG podaje, że amniopunkcja jest zazwyczaj wykonywana między 15. a 20. tygodniem ciąży.
Czy biopsja kosmówki może posłużyć do ustalenia ojcostwa?
Tak, materiał pobrany podczas biopsji kosmówki może zostać wykorzystany do analizy genetycznej. Biopsja kosmówki jest jednak procedurą inwazyjną i powinna być wykonywana ze wskazań medycznych. ACOG wskazuje, że CVS wykonuje się zazwyczaj między 10. a 13. tygodniem ciąży.
Czy wynik prenatalnego testu na ojcostwo jest pewny?
Prenatalne testy na ojcostwo mogą osiągać bardzo wysoką dokładność, ale nie powinno się określać ich jako „100% pewnych” bez odniesienia do konkretnej metody i jakości próbki. W badaniach wykorzystujących analizę SNP uzyskiwano bardzo wysokie prawdopodobieństwa ojcostwa.
Czy prenatalny test na ojcostwo można wykorzystać w sądzie?
Nie każdy prenatalny test na ojcostwo ma taką samą wartość dowodową. W sprawach sądowych znaczenie ma nie tylko sama analiza DNA, ale również sposób pobrania i identyfikacji próbek, dokumentacja oraz procedura zastosowana przez laboratorium.
Źródła:
- ACOG, Amniocentesis
https://www.acog.org/womens-health/faqs/amniocentesis - ACOG, Prenatal Genetic Diagnostic Tests
https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests - Tam J.C.W. i in., Noninvasive prenatal paternity testing by means of SNP-based targeted sequencing, „Prenatal Diagnosis”
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31674029/ - Informatics-based, highly accurate, noninvasive prenatal paternity testing
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23258349/
